Trên vùng đảo Hà Nam của Quảng Yên, mảnh đất mà theo lời kể của người địa phương do các vị Tiên công quai đê lấn biển dựng thành làng mạc, hát đúm là lối dân ca đối đáp giao duyên của người Kinh ven biển, còn được gọi là hát ghẹo, hát giao duyên hay hát ví. Hát đúm có ở Vạn Ninh (Móng Cái), Thắng Lợi (Vân Đồn), làng chài Cửa Vạn trên vịnh Hạ Long, nhưng nơi giữ được tính địa phương và nguyên bản nhất, theo Báo Quảng Ninh, là Hà Nam.

Cái riêng của hát đúm Hà Nam nằm ở giọng và lời. Người Hà Nam ưa giọng thổ trầm ấm, khác với giọng kim cao vang của hát đúm, hò biển Vân Đồn, Trà Cổ. Lời hát phần nhiều là lời cổ, thể lục bát, lục bát biến thể hay song thất lục bát, trong đó có rất nhiều tên đất, tên làng của vùng Hà Nam như “Tìm em khắp cả Hà Nam/ Hưng Học, Hải Yến tìm nàng, nàng ơi…”. Hát đúm chỉ có một làn điệu, không nhạc đệm; các tốp nam và nữ hát đối đáp, mỗi lời mở và kết bằng câu đưa đẩy “Rằng duyên kết bạn mình ơi” để báo cho bên kia chuẩn bị đối lại. Theo nghiên cứu của một nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Quảng Ninh, kho hát đúm Hà Nam có hơn 2.300 câu, chia thành 15 tiểu mục như hát chào, hát gặp, hát hỏi, hát mời trầu, hát đố, hát cưới.

Ngày trước, hát đúm có ba dịp chính: hát hội trong lễ, tết; hát trong lao động trên ruộng lúa, bờ đê; và hát đám cưới. Ở hội, trai gái nắm cổ tay nhau mà đối đáp, chàng trai chỉ buông tay khi cô gái hát lại thật hay. Đầu và giữa canh hát người ta mời nhau ăn trầu, cuối canh tặng nhau vật làm tin, nên chẳng ai sợ thua: “Thua thì trao lại nón ô/ Được thì ta muốn cả ô lẫn người”. Lời giã bạn lúc ra về là đoạn lưu luyến nhất của mỗi cuộc hát.

Ngày nay bạn nghe hát đúm chủ yếu ở sân đình và trong các lễ hội của vùng Hà Nam. Câu lạc bộ hát đúm của thị xã được lập năm 2003, đều đặn biểu diễn mỗi dịp Hà Nam có hội; hát đúm cũng nằm trong chuỗi sinh hoạt dân gian của Lễ hội Tiên Công ở miếu Tiên Công (phường Phong Cốc), chính hội ngày 7 tháng Giêng âm lịch (ngày dương thay đổi theo năm), cùng chơi đu, chọi gà, cờ người, đấu vật. Từ năm 2016, các nghệ nhân dạy hát đúm ngoại khóa ở nhiều trường; hè 2024 có lớp cho học sinh tại phường Phong Hải cũ và những buổi tập, biểu diễn vào tối cuối tuần ở đình Cốc.

Hát đúm không có sân khấu hay lịch diễn công khai cố định, cũng chưa có kênh liên hệ chính thức để đặt xem; muốn nghe, bạn gần như phải canh đúng dịp lễ hội đầu xuân. Phần lớn hội viên câu lạc bộ là người cao tuổi, tự góp tiền may trang phục và duy trì sinh hoạt hằng tháng, nên đây là một sinh hoạt cộng đồng chứ không phải một buổi trình diễn bán vé. Lời hát là thơ cổ với nhiều tên đất, tên làng địa phương; nghe cùng người am hiểu sẽ giúp bạn theo được từng câu đối.

Hát đúm hợp với người yêu dân ca, muốn hiểu đời sống làng biển và lối giao duyên xưa của người Kinh ở Quảng Ninh, nhất là khi ghép với Lễ hội Tiên Công đầu xuân hay các bãi cọc Bạch Đằng trên cùng vùng đảo. Nếu bạn tìm một chương trình biểu diễn có giờ giấc rõ ràng để xem bất cứ ngày nào, hát đúm Quảng Yên sẽ khó đáp ứng; khi đó hãy theo dõi lịch lễ hội của địa phương trước chuyến đi.