Ở Bình Liêu, vùng biên giới phía Đông Bắc Quảng Ninh, hát Then là tiếng hát của người Tày đi cùng cây đàn tính và chùm xóc nhạc. Người Tày chiếm hơn một nửa dân số vùng Bình Liêu cũ, và làn điệu Then được giữ đậm nét nhất ở ba xã Bình Liêu, Lục Hồn, Hoành Mô. Chữ “Then” được giải thích là đọc chệch từ “Thiên”, nghĩa là trời: hát Then là khúc hát gửi lên trời, một loại hình diễn xướng dân gian gộp cả ca, múa, nhạc và diễn trò.

Hát Then ở đây có hai dạng. Then nghi lễ, hay then cổ, gắn với tín ngưỡng và là phần lời hát của nghi lễ lảu then. Then văn nghệ, còn gọi then tân hay then mới, là khi nghệ nhân đặt lời mới trên làn điệu cổ để hát trên sân khấu, trong dịp lễ Tết, tiệc cưới hay những buổi giao lưu. Lời then kể từng chặng đường của “đoàn quân then”: lúc giục giã, lúc khoan thai dừng nghỉ bên đường, khi thỉnh cầu tha thiết, khi vượt biển rộn rã; mỗi chương đoạn được gọi là “không” và “khái”. Nét riêng dễ nhận ra nhất nằm ở cây đàn. Tính tẩu, nghĩa là “đàn bầu”, có thân làm từ nửa quả bầu khô và cần gỗ trơn không phím; ở Bình Liêu đàn chỉ có hai dây thay vì ba dây như nhiều nơi khác, và người hát Then dùng thêm một chiếc chuông nhỏ. Quảng Ninh là một trong 11 tỉnh có di sản Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái được UNESCO ghi danh năm 2019.

Hát Then sống nhờ các câu lạc bộ ở thôn, khu. Năm 2022, vùng Bình Liêu có 6 câu lạc bộ văn nghệ cấp xã và 7 câu lạc bộ cấp thôn, khu, mỗi nơi từ 15 đến 30 hội viên; những nơi như thôn Cốc Lồng ở Lục Hồn, khu Chang Nà, Nà Làng ở Bình Liêu hay thôn Cửa Khẩu ở Hoành Mô vẫn giữ tốt làn điệu. Dịp dễ nghe nhất là lễ hội đình Lục Nà ở xã Lục Hồn, ngày 16 tháng Giêng âm lịch (ngày dương thay đổi theo năm): kết thúc lễ tế là màn múa chầu đón thần do các nghệ nhân hát then thực hiện, phần hội có thi hát then, đàn tính và giao lưu với các đội then từ Lạng Sơn, Cao Bằng. Ở các ngày hội, câu lạc bộ thường diễn những trích đoạn then cổ như Mả khoăn (gọi vía), Quá hải (vượt biển), xen với các bài then lời mới. Câu lạc bộ hát then và đàn tính xã Hoành Mô, khoảng 40 thành viên, cho biết họ biểu diễn phục vụ đoàn khách tại cơ sở lưu trú khi khách có nhu cầu.

Hát Then không có nhà hát hay lịch diễn cố định. Ngoài các dịp lễ hội, ngày hội, muốn nghe phải hỏi trước qua nơi lưu trú hoặc chính quyền xã, và hiện chưa có đầu mối đặt lịch hay mức phí nào được công bố chính thức. Lời hát bằng tiếng Tày, nên nếu không có người giải thích, bạn sẽ cảm nhận giai điệu nhiều hơn là hiểu lời. Lớp nghệ nhân giữ then cổ phần lớn đã cao tuổi, người biết làm đàn tính ở Bình Liêu còn rất ít, còn việc đưa Then thành sản phẩm du lịch cộng đồng mới đang được bàn thảo, như tại hội thảo khoa học về diễn xướng Then tổ chức ở Bình Liêu tháng 5/2024.

Với người Tày, then cổ vốn là một hình thức tín ngưỡng: người ta hát then để giãi bày với trời, để cầu chúc nhau an khang, mùa màng tốt tươi. Những trích đoạn giải hạn hay gọi vía bạn thấy trên sân khấu là phần tái hiện; còn một buổi Then nghi lễ thật diễn ra trong nhà gia chủ, là việc tín ngưỡng của gia đình, không phải tiết mục để đến xem.

Hát Then Bình Liêu hợp với người muốn nghe âm nhạc dân gian của người Tày ngay trong cộng đồng đang hát nó, nhất là khi đi đúng dịp đầu xuân và ghép với lễ hội đình Lục Nà. Nếu muốn hiểu phần tín ngưỡng phía sau làn điệu, hãy đọc thêm mục Nghi lễ Then của người Tày. Còn nếu bạn chỉ ghé Bình Liêu một buổi ngoài mùa lễ hội và không đặt trước, khả năng được nghe một buổi hát then là không chắc chắn.