Lễ Đại Phan, người Sán Dìu gọi là Thai phan, còn gọi là “lễ cơm lớn” hay “lễ được no”, là lễ hội lớn nhất của cộng đồng Sán Dìu, những cư dân trồng lúa nước sống lâu đời ở Quảng Ninh. Lễ không có một ngày chung cho cả tỉnh: mỗi cộng đồng tự tổ chức, thường vào dịp cuối năm, đầu xuân hoặc những ngày nông nhàn sau vụ cấy, vụ gặt. Những năm gần đây, lễ được ghi nhận ở Vân Đồn, Hoành Bồ, Tiên Yên và Cẩm Phả.

Gốc của Đại Phan là lễ cầu mùa. Từ lời cầu cho cây lúa, nghi lễ mở rộng thành một đại lễ tổng hợp: cầu an, giải hạn, cầu siêu cho các vong linh, cấp sắc cho người học nghề thầy cúng, và thanh tẩy cho cả người đã khuất lẫn người đang sống, như mở ra một chu kỳ mới cho cả làng. Tâm điểm là cây phan (cây Thí Phan, hay phan chốc): một cây tre tươi, thẳng, để nguyên ngọn, dựng giữa sân lễ, trên đỉnh treo tấm phan đỏ tượng trưng cho chiếc cầu nối trời đất. Mỗi gia đình dự lễ cũng mang theo một cây tre buộc dải phướn ghi chữ Hán: màu hồng, đỏ để cầu phúc lộc, màu trắng để cầu tự.

Theo cổng thông tin của tỉnh, lễ có bốn phần chính: rước hình Sơn Thái nhân để thỉnh thần linh về chứng giám, lễ chém súc dâng lễ vật, lễ leo đao (leo gươm) và lễ lội than. Các phan sư, tức thầy cúng, mở đường đón thần bằng điệu múa hành quang. Trong lễ leo đao, một thầy cúng chân trần leo lên cây thang gắn 12 lưỡi dao, tượng trưng 12 tầng trời, 12 khổ nạn; tương truyền vua Cóc từng bò qua 12 nấc thang để cầu trời đổ mưa, và khi tới nấc cao nhất, thầy vẩy thóc gạo xuống cho mọi người đón lấy. Ở lễ lội than, người trong làng lần lượt bước qua một quãng than hồng để thanh sạch tâm tư. Với người Sán Dìu, đó không phải màn trình diễn mạo hiểm mà là niềm tin rằng tâm sáng, lòng thành thì được thần linh che chở.

Lễ cần các thầy cúng cao tay và sự góp sức của cả cộng đồng (năm 2017 ở thôn Làng, xã Thống Nhất có 50 gia đình phan chủ cùng lo), nên từng gián đoạn hàng chục năm: xã Cộng Hòa (Cẩm Phả) gần 60 năm mới làm lại vào tháng 1/2016, Thống Nhất gần 70 năm mới làm lại vào cuối năm 2017. Hiện lễ không diễn ra đều đặn ở một nơi cố định, nên muốn dự phải theo thông báo của địa phương. Kỳ gần nhất được báo chí ghi nhận là ngày 31/1 và 1/2/2026 tại Nhà văn hóa cộng đồng dân tộc Sán Dìu, đặc khu Vân Đồn, do UBND đặc khu tổ chức. Lễ xưa kéo dài 5 ngày 4 đêm; kỳ 2026 gói trong 2 ngày, có thêm thi gói bánh chưng gù, làm bánh bạc đầu, chợ quê và trò chơi dân gian.

Đây là nghi lễ tín ngưỡng của một cộng đồng, không phải chương trình biểu diễn. Các chuyên gia được cổng du lịch tỉnh dẫn lời đã lưu ý cần giữ tính trang nghiêm của nghi lễ, tránh sân khấu hóa; với người đến xem, điều đó có nghĩa là giữ yên lặng quanh đàn lễ và miếu thành hoàng, không chen vào lối các thầy cúng khi leo đao, lội than. Theo lời kể ở Hoành Bồ và Cộng Hòa, trong những ngày lễ, ai đến cũng được người Sán Dìu đón như khách quý.

Đại Phan hợp với người muốn hiểu đời sống tín ngưỡng của một cộng đồng nông nghiệp vùng Đông Bắc và sẵn lòng đi theo lịch của làng thay vì lịch tour. Nếu không trùng kỳ lễ, Làng Văn hóa - Du lịch dân tộc Sán Dìu ở thôn Voòng Tre (đặc khu Vân Đồn), khai trương cuối năm 2024 với nhà trưng bày hiện vật về đời sống người Sán Dìu, là nơi bắt đầu tìm hiểu cộng đồng này; còn hát Soọng cô, lối hát đối đáp giao duyên vẫn vang lên trong lễ Đại Phan, đã là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2023.