Ngày Rằm tháng Giêng, dân làng Đầm Hà rước thần từ miếu Rừng Nghè về đình Đầm Hà, mở ba ngày hội từ 15 đến 17 tháng Giêng âm lịch; ngày dương thay đổi theo năm, kỳ 2023 bắt đầu ngày 5/2. Đình nằm trên đất thị trấn Đầm Hà cũ, nay thuộc xã Đầm Hà, miền đông Quảng Ninh. Ngày 10/11/2023, lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể quốc gia.

Đây là một lễ hội đình mang đậm bản sắc của cư dân đồng bằng Bắc Bộ, lại có thêm diễn xướng hát nhà tơ, tức hát, múa cửa đình của cư dân ven biển. Đình thờ Không Lộ chi thần, Giác Hải chi thần, Quý Minh chi thần, Thái Lệ linh ứng chi thần và Đại Càn Quốc gia Nam Hải Tứ vị thượng đẳng thần, phối thờ Lý Thường Kiệt, 12 vị tiên nhân dòng họ Hoàng, dòng họ Phan và 15 vị Hậu thần đã góp điền sản dựng đình. Theo tư liệu được báo chí dẫn, đình dựng khoảng thế kỷ XVII ở khu chợ Đầm Hà cũ, cuối thế kỷ XIX được dựng lại ở vị trí hiện nay. Nét riêng đáng nhớ nhất là Lễ Cáo trạng: theo lệ làng có từ rất sớm, người con Đầm Hà nào được thăng chức hay đỗ đạt, xưa là đỗ Sơ học yếu lược (lớp 4 thời ấy), dù bận đến đâu cũng phải về đình dự lễ. Lệ khuyến học ấy được người Đầm Hà giữ đến hôm nay.

Theo lệ, lễ rước 17 mâm cỗ chay đi trước khi rước Thành hoàng. Trên đường rước có nghi thức chạy cờ quanh đình và miếu, có lần dừng kiệu hát mừng khi đón Thành hoàng về đình. Xưa hội kéo dài 6 ngày 5 đêm, từ 15 đến 20 tháng Giêng; năm nào không làm đủ thì dân làng có hẳn lễ dừng kiệu xin rút ngắn ngày hội ngay giữa đường rước. Nay hội gói lại trong 3 ngày, lễ tế Thành hoàng có múa đi kèm, hát nhà tơ và hát xướng ả đào mừng thần, và ngày 17 dân làng tiễn thần về lại miếu Rừng Nghè. Theo bài viết về kỳ phục dựng đầu tiên, đêm cuối còn có múa bông và tống thần ở sân đình. Phần hội có cờ người, đánh đu, đấu vật, đẩy gậy; kỳ 2023 thêm thi gói bánh chưng, kéo co, đập niêu cùng Tuần Văn hóa - Thể thao các dân tộc của huyện.

Nên biết trước rằng lễ hội từng ngưng từ năm 1957, đình bị dỡ bỏ năm 1963; đến năm 2009 huyện mới phục dựng lễ hội sau 52 năm, dựa trên một đề tài nghiên cứu và trí nhớ của lớp người cao tuổi. Ngôi đình bạn thấy hôm nay được xây lại từ năm 2011 theo kiểu chữ Đinh, bốn mái, 5 gian tiền đường và 3 gian hậu cung, khánh thành dịp lễ hội Xuân Quý Tỵ 2013; đây là một công trình mới theo kiến trúc truyền thống chứ không phải đình cổ. Nguồn chính thức chưa công bố giờ từng nghi lễ, việc có thu phí hay không và số liên hệ của ban tổ chức; phần hội cũng thay đổi theo năm, nên hãy theo dõi thông báo của xã Đầm Hà trước khi đi.

Hát nhà tơ ở đây là diễn xướng dâng thần: theo quy định của đình, các đào hát chỉ biểu diễn trong lễ hội chứ không hát phục vụ ngoài công chúng, nên bạn hãy xem trong không khí của buổi lễ, đừng đề nghị nghệ nhân hát riêng. Khi đoàn rước kiệu và đội chạy cờ đi quanh đình, miếu, bạn nên đứng sang bên nhường lối.

Lễ hội hợp với người mê ca trù và diễn xướng dân gian, muốn xem một hội làng kiểu Bắc Bộ còn giữ lệ khuyến học riêng; nếu chỉ có một ngày, Rằm tháng Giêng là lúc rước thần về đình. Nếu bạn tìm một ngôi đình cổ nguyên gốc để ngắm kiến trúc, nơi này sẽ không đáp ứng. Cũng trong tháng Giêng, Quảng Ninh còn Lễ hội đình Đồng Đình ở xã Tiên Yên và Lễ hội đình Lục Nà ngày 16 và 17 tháng Giêng ở xã Lục Hồn để bạn ghép thành một chuyến hội xuân miền đông.