Vào dịp cuối năm hoặc đầu xuân, trong nhiều nếp nhà người Dao Thanh Y ở Quảng Ninh, từ Bằng Cả (xã Quảng La), chân núi Yên Tử đến các bản vùng cao Bình Liêu, Hải Hà, tiếng chuông, trống, chiêng của thầy cúng vang lên trước bàn thờ tổ tiên: gia đình đang làm lễ cấp sắc cho con trai. Lễ cấp sắc, còn gọi là lễ đặt tên âm, là nghi lễ để người con trai Dao Thanh Y được ghi tên vào phả tộc và từ đó mới được coi là người trưởng thành. Ngày 10/12/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Lễ cấp sắc của người Dao Thanh Y tỉnh Quảng Ninh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận ở mười địa phương cũ từ Hạ Long, Uông Bí, Cẩm Phả, Móng Cái đến Vân Đồn, Ba Chẽ, Bình Liêu, Tiên Yên, Đầm Hà và Hải Hà.

Với người Dao Thanh Y, một người đàn ông chưa qua cấp sắc thì dù tuổi cao vẫn bị coi là trẻ con, chưa có tên trong Dao phả của dòng tộc. Đã cấp sắc, anh mới đủ tư cách thắp hương bàn thờ ngày lễ tết, tham gia việc hệ trọng của làng, đi cúng cầu may, cầu mùa cho hàng xóm. Cái tên âm nhận trong lễ cũng không đặt tùy ý: tên gắn với thứ bậc trong dòng họ và liên quan đến ba đời, nên trước lễ gia đình phải dò kỹ thứ tự trong họ để không trùng tên tổ tiên; sau khi đặt, tên âm chỉ người được cấp sắc và thầy cúng biết, dùng để xưng danh với tổ tiên. Người Dao Thanh Y chỉ làm lễ này một lần trong đời, trong khi người Dao Thanh Phán có thể cấp sắc một, hai, thậm chí ba lần.

Lễ có quy mô gia đình, dòng họ, thường làm trong nhà, trước bàn thờ tổ tiên, cho một hoặc vài người cùng lúc, thường không quá bảy người. Gia đình mời thầy cúng có uy tín trong vùng; người thụ lễ gọi thầy là sư phụ, mỗi thầy chính có hai thầy phụ và các học trò. Thầy cúng dùng tiếng Nôm Dao, xen giữa các bài cúng là những lời răn dạy đạo lý làm người, cách đối nhân xử thế; ở Bằng Cả còn có các bà hát cấp sắc ngồi bên hát đu đưa cầu tổ tiên phù hộ cho gia chủ. Xưa kia lễ có thể kéo dài ba ngày ba đêm; nay theo hương ước về nếp sống văn minh, nhiều nơi giản lược còn khoảng hai ngày một đêm. Người thụ lễ được trao sắc, tờ giấy ghi những điều giáo huấn như sống lương thiện, không vô lễ với ông bà, cha mẹ, rồi cả nhà và bà con cùng thụ lộc bên mâm cỗ.

Cần nói rõ: đây là nghi lễ của từng gia đình, không có lịch công bố, không bán vé và không phải tiết mục biểu diễn. Du khách gặp di sản này gần nhất qua các dịp cộng đồng. Ở Khu bảo tồn văn hóa người Dao Thanh Y Bằng Cả, hội làng có múa nghi lễ cấp sắc và nghi lễ từng được tái hiện trên sân khấu hội làng; Bằng Cả còn có hội ngày cấp sắc vào mùng 1 âm lịch các tháng 2, 4, 7, 10 và 12, ngày dương thay đổi theo năm. Ở xã Quảng Đức, lễ cấp sắc là điểm nhấn của lễ hội Sóng Mun dịp khai xuân. Phần tái hiện trong hội là để giới thiệu; một lễ cấp sắc thật trong gia đình kéo dài qua đêm và chỉ dành cho người được mời.

Nếu được một gia đình mời dự, hãy nhớ lễ diễn ra trước bàn thờ tổ tiên và người thụ lễ đang giữ kiêng khem, nên hỏi gia chủ trước khi chụp ảnh hay chọn chỗ đứng, ngồi. Đừng hỏi tên âm của người được cấp sắc: theo phong tục, tên ấy chỉ người thụ lễ và thầy cúng biết. Gia đình thường mời bà con đến chia vui, nên nhận lời ngồi mâm cỗ thụ lộc sau lễ là cách chung vui đúng mực.

Lễ cấp sắc hợp với người muốn hiểu vì sao với người Dao Thanh Y, trưởng thành là được dòng họ và tổ tiên nhận tên chứ không chỉ là chuyện tuổi tác. Nếu bạn muốn xem một chương trình có ngày giờ cụ thể, hãy chọn hội làng Bằng Cả đầu tháng 2 âm lịch hoặc lễ hội Sóng Mun ở Quảng Đức đầu xuân. Còn nếu chỉ có một ngày ở Hạ Long, lễ cấp sắc khó nằm trong lịch trình; hãy coi đây là hiểu biết để nhìn đúng những gì bạn gặp ở các bản người Dao.