Từ trung tâm Hải Phòng, đi khoảng 45 km về phía đông rồi qua phà hoặc cáp treo là tới đảo Cát Bà, đảo chính của quần đảo cùng tên, nay thuộc đặc khu Cát Hải. Trên đảo có Vườn quốc gia Cát Bà, lập ngày 31/3/1986; theo vườn, đây là vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam có cả rừng và biển, nay rộng 17.362,96 ha.

Quần đảo mang nhiều lớp công nhận. UNESCO công nhận Khu dự trữ sinh quyển thế giới quần đảo Cát Bà năm 2004. Năm 2013 quần đảo được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Ngày 16/9/2023, Ủy ban Di sản thế giới mở rộng di sản vịnh Hạ Long (ghi danh 1994) sang quần đảo Cát Bà, thành di sản "Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà", di sản thế giới đầu tiên của Việt Nam nằm trên hai tỉnh, thành. Di sản được công nhận vì cảnh quan và địa chất đá vôi (tiêu chí vii, viii), không phải vì đa dạng sinh học.

Cát Bà là nơi duy nhất có voọc Cát Bà (voọc đầu vàng), loài UNESCO xếp cực kỳ nguy cấp. Số cá thể các nguồn ghi khác nhau, khoảng 80 đến 100 con. UNESCO cũng lưu ý đàn voọc đang bị du lịch làm phiền.

Tuyến phổ biến nhất trong vườn đi từ trung tâm vườn qua rừng kim giao lên đỉnh Ngự Lâm, có lầu vọng cảnh, rồi xuyên động Trung Trang dài khoảng 400 m, mất khoảng 2 giờ. Tuyến dài Ao Ếch - Việt Hải mất khoảng 6 giờ, kết thúc ở làng Việt Hải nằm trong vườn. Ngoài vườn, hang Quân Y là bệnh viện dã chiến trong núi xây năm 1963-1965. Ra biển, bạn đi tàu từ bến Bèo vào vịnh Lan Hạ.

Vườn mở cửa 7h-17h. Theo bảng niêm yết của vườn, vé toàn tuyến 160.000 đồng người lớn, 80.000 đồng trẻ em; tuyến ngắn Kim Giao - Ngự Lâm - Trung Trang 120.000/60.000 đồng; trẻ dưới 6 tuổi hoặc dưới 1,2 m miễn phí. Ra đảo có phà Đồng Bài - Cái Viềng hoặc cáp treo Cát Hải - Phù Long dài gần 4 km. Dịp lễ và cuối tuần hè, phà thường tắc hàng giờ; năm 2026 thành phố tạm dừng nhận xe khách, xe tải ra đảo qua phà vào các ngày cao điểm.

Đường rừng có đá tai mèo sắc, rêu trơn, cây đổ sau giông, và không có hàng quán dọc tuyến; đi giày bám, mang găng tay và đủ nước. Năm 2021 một du khách đuối nước ở hồ trong vườn, nên chỉ bơi ở nơi được phép. Tháng 7-9 có bão, tàu và phà có thể dừng chạy.

Khi xem voọc hay chim thú, giữ yên lặng, không cho ăn và không yêu cầu tàu đến quá gần vách đá. Quần đảo có làng chài và người dân sống quanh năm; hỏi trước khi chụp ảnh cận cảnh nhà bè, người đang làm việc.

Cát Bà hợp với người thích đi bộ trong rừng, kết hợp một ngày trên vịnh, trong 2-3 ngày. Nếu chỉ có một ngày và muốn xem đảo đá vôi từ tàu, vịnh Hạ Long ở Quảng Ninh, cùng một di sản, là lựa chọn thay thế; còn muốn cả rừng và biển trong một chuyến thì Cát Bà là lựa chọn phù hợp.