Vườn quốc gia Xuân Sơn nằm ở phía tây nam huyện Tân Sơn cũ, cách Hà Nội khoảng 120 km và cách Việt Trì khoảng 80 km, trụ sở ở xã Xuân Đài (trước tháng 7/2025 thuộc huyện Tân Sơn). Vườn ở điểm cuối dãy Hoàng Liên Sơn, phía tây nam giáp vùng Hòa Bình cũ, phía tây bắc giáp Sơn La, và giữ rừng đầu nguồn sông Bứa.

Rừng Xuân Sơn được đưa vào danh sách rừng cấm năm 1986, thành khu bảo tồn thiên nhiên năm 1992, rồi được Thủ tướng chuyển hạng thành vườn quốc gia theo Quyết định 49/2002/QĐ-TTg ngày 17/4/2002, rộng 15.048 ha. Điểm riêng của Xuân Sơn là rừng trên núi đá vôi: theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Thọ, vườn có 2.432 ha rừng nguyên sinh trên núi đá vôi ở độ cao 700 đến 1.300 m. Trang của vườn ghi 1.259 loài thực vật bậc cao có mạch; năm 2013 đến 2014 các nhà khoa học mô tả tại đây một loài tỏi rừng mới, đặt tên Aspidistra xuansonensis.

Vùng đá vôi có nhiều hang: trang của vườn ghi trên 30 hang động, cổng du lịch tỉnh ghi 16, với các tên như hang Lạng, hang Na, hang Lun, hang Thổ Thần. Quanh vườn còn có các thác như thác Lưng Trời, thác Tô Anh.

Trong vùng lõi có người Dao và người Mường sinh sống; bản Cỏi là bản của người Dao Tiền. Khách thường ở homestay tại bản Dù hoặc khu lưu trú của vườn ở trung tâm, bản Dù, bản Lấp. Một chuyến điển hình là ghé Trung tâm Giáo dục môi trường của vườn để đặt người dẫn và phòng, xem Bảo tàng thiên nhiên Xuân Sơn, rồi đi bộ trong rừng, vào hang, tắm suối, buổi tối ăn cơm và giao lưu văn nghệ ở bản.

Nói thẳng: Xuân Sơn còn ít dịch vụ. Năm 2023, vườn cho biết mô hình du lịch cộng đồng mới có 15 hộ tham gia và mỗi năm đón khoảng 20 đến 30 nghìn lượt khách. Đường vào dài, qua tỉnh lộ 316H. Vườn chưa công bố giờ đón khách hay biểu phí hiện hành, nên hãy gọi trước theo số của vườn.

Về an toàn: chưa có quy định công bố riêng cho việc vào hang và tắm suối. Hãy đi cùng người dẫn của vườn khi vào hang hay đi rừng sâu, không xuống suối khi mưa lớn hay nước lên, và báo lịch trình cho nơi lưu trú.

Bản Dù, bản Lấp, bản Cỏi là nơi người dân đang sống. Hỏi trước khi chụp ảnh người, nhất là phụ nữ Dao trong trang phục truyền thống, và không vào nhà khi chưa được mời.

Xuân Sơn hợp với người thích đi rừng, khám phá hang, ở nhà dân một hai đêm và chấp nhận dịch vụ đơn giản. Nếu bạn muốn một vườn quốc gia gần Hà Nội hơn, có thị trấn nghỉ mát và nhiều khách sạn, Vườn quốc gia Tam Đảo ở phía đông bắc tỉnh là lựa chọn dễ đi hơn.