Từ cổng trời Quản Bạ nhìn về phía sông Miện, những ngày trời quang bạn có thể thấy mái nhà thôn Hợp Tiến nép dưới triền đá núi. Đó là làng dệt lanh Lùng Tám, cách trung tâm Hà Giang khoảng 50 km trên tuyến Quản Bạ – Yên Minh, nơi người Mông vẫn trồng lanh trên nương, se sợi, dệt vải, vẽ sáp ong và nhuộm chàm theo cách mẹ truyền cho con gái qua nhiều thế hệ. Hầu như nhà nào trong làng cũng có một khung cửi.

Kỹ thuật trồng lanh và dệt vải lanh của người Mông được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016, loại hình tri thức dân gian. Ở Lùng Tám, một tấm vải đi qua khoảng 40 công đoạn: thân lanh phơi nắng, phơi sương đến khi ngả vàng nâu, được tước thành sợi, nối bằng tay, luộc nhiều lần với nước tro bếp rồi với sáp ong; sau đó người phụ nữ đứng trên một phiến đá đặt trên khúc gỗ tròn, nhún chân cho đá lăn đến khi sợi mềm và trắng. Khó nhất là vẽ sáp ong: người thợ chấm bút vào sáp nóng chảy, kẻ những đường thẳng, hình tam giác, trôn ốc, đồng tiền, chân chim lên mặt vải. Chỗ có sáp không ăn màu chàm, nên khi nhuộm xong và nấu chảy lớp sáp, hoa văn trắng hiện lên trên nền xanh sẫm. Muốn có màu chàm đậm, vải phải ngâm và phơi hàng chục lượt, mất vài ngày nếu trời nắng, có khi tới hai tháng nếu gặp mưa. Tấm vải cũng không chỉ để bán: theo tục lệ được báo chí ghi lại, con gái Mông đến tuổi trưởng thành được gia đình cho đất riêng trồng lanh, phải biết dệt trước khi lấy chồng, và bộ lanh là của hồi môn, là món quà trao qua lại giữa mẹ chồng và nàng dâu.

Đầu mối đón khách là hợp tác xã dệt lanh của thôn, chính thức thành lập năm 2001 với 10 thành viên, đến năm 2025 có khoảng 140 xã viên trong 9 tổ sản xuất. Đây vừa là xưởng vừa là nơi trưng bày: bạn xem chị em se sợi, dệt vải, vẽ sáp ong, thử kéo sợi hoặc ngồi vào khung cửi dệt vài đường, mặc thử trang phục truyền thống, rồi chọn khăn, túi, ví, vỏ gối hay một tấm vải lanh mang về. Sau đó có thể đi bộ quanh thôn, ngắm ruộng nương xen giữa đá và những nếp nhà của người Mông.

Lùng Tám là làng nghề đang sản xuất, không phải khu trình diễn có lịch cố định. Hiện chưa có nguồn chính thức công bố giờ đón khách, phí tham quan hay phí trải nghiệm, nên bạn hãy hỏi trước tại hợp tác xã. Trồng, thu hoạch lanh và nhuộm chàm phụ thuộc mùa vụ, thời tiết, nên không phải lúc nào cũng thấy đủ các công đoạn. Đường lên là đường đèo vùng cao; theo kinh nghiệm của nhiều du khách, mùa khô từ tháng 9 đến tháng 4 năm sau đi lại thuận lợi hơn.

Xưởng dệt là nơi làm việc hằng ngày của các chị, các bà: hãy hỏi trước khi chụp ảnh người, nhất là lúc họ đang vẽ sáp hay ngồi bên khung cửi, và đừng tự ý chạm vào tấm vải đang dệt hay chảo sáp đang nóng. Mua sản phẩm ngay tại hợp tác xã là cách để tiền đến tay người làm nghề; theo hợp tác xã, phần lợi nhuận bán hàng cho du khách góp vào các lớp dạy dệt cho những cô gái Mông trong vùng.

Lùng Tám hợp với người muốn hiểu một tấm vải từ cây lanh đến hoa văn, người thích đồ thủ công có câu chuyện, và những ai đi cung Quản Bạ – Yên Minh muốn dừng lại ở một nơi ngoài cảnh núi. Nếu bạn chỉ cần mua nhanh một món thổ cẩm làm quà, các quầy hàng ở điểm dừng chân dọc đường sẽ tiện hơn; còn nếu muốn ngồi xuống bên khung cửi và nghe kể về từng công đoạn, hãy dành cho làng một buổi thong thả.