Di tích quốc gia đặc biệt Mộ và Khu lưu niệm Lê Hữu Trác nằm ở vùng Hương Sơn, phía tây tỉnh Hà Tĩnh; báo Sài Gòn Giải Phóng ghi di tích cách thành phố Hà Tĩnh cũ khoảng 70 km. Điều cần biết trước khi đi: di tích gồm hai khu cách nhau khoảng 7 km dọc sông Ngàn Phố và từ ngày 01/7/2025 thuộc hai xã khác nhau. Mộ và tượng đài ở thôn Hải Thượng, xã Hương Sơn; khu lưu niệm có nhà thờ ở thôn Bảo Thượng, xã Sơn Giang.

Lê Hữu Trác (1724–1791), hiệu Hải Thượng Lãn Ông, quê cha ở Hưng Yên nhưng từ năm 26 tuổi đến lúc mất sống ở quê mẹ Hương Sơn, làm thuốc, dạy học và viết bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh gồm 28 tập, 66 quyển. Di tích được xếp hạng quốc gia năm 1990 và xếp hạng quốc gia đặc biệt theo Quyết định 1473/QĐ-TTg ngày 26/11/2024. Trước đó, ngày 21/11/2023, Đại hội đồng UNESCO thông qua danh sách danh nhân văn hóa và sự kiện lịch sử niên khóa 2024-2025, trong đó có kỷ niệm 300 năm ngày sinh của ông.

Ở khu mộ, bạn đi qua nhà phương đình tới ngôi mộ xây bằng đá nguyên khối, rộng khoảng 15 m², nằm dưới chân núi Minh Tự và quay mặt hướng tây nam ra sông Ngàn Phố. Từ mộ có đường lát đá dài khoảng 600 m với hơn 200 bậc dẫn lên tượng đài trên núi Minh Tự. Tượng bằng đá, hoàn thành năm 2012, tay phải cầm cuốn sách, tay trái cầm nắm cây thuốc; phía sau là ba bức phù điêu khắc lời ông dạy về y đức, y thuật.

Khu lưu niệm nằm sát bờ sông Ngàn Phố, rộng hơn 1,1 ha, gồm cổng, nhà bia, núi giả, hồ sen, bái đường và thượng điện. Vườn trồng cây ăn quả cùng nhiều cây thuốc nam như kim ngân, hương nhu, hà thủ ô, đinh lăng. Trong nhà thờ có bàn thờ, tượng bán thân Lê Hữu Trác và một số hiện vật phục dựng: dụng cụ bào chế thuốc, diều sáo, các bản sách thuốc.

Mỗi năm, Lễ hội Hải Thượng Lãn Ông diễn ra từ mùng 8 đến Rằm tháng Giêng với đua thuyền trên sông Ngàn Phố, lễ dâng hương tại mộ, lễ rước bài vị từ khu mộ về nhà thờ và lễ tế. Năm 2026, ban tổ chức ghi nhận trên 30.000 lượt khách trong một tuần, đông nhất vào ngày 12 và 13 tháng Giêng. Nếu bạn muốn viếng trong yên tĩnh, nên tránh tuần này.

Vài điểm bất tiện nên tính trước: hai khu không liền nhau nên cần có xe để đi giữa mộ và khu lưu niệm; muốn lên tượng đài phải leo bậc đá. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức, bạn nên hỏi lại trước khi đi.

Mộ và nhà thờ là nơi con cháu họ Lê Hữu, người dân Hương Sơn và người làm nghề y về dâng hương. Bạn nên ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng ở khu mộ và trong nhà thờ. Lễ tế, lễ rước do địa phương chủ trì theo phong tục; khách đứng xem ở bên ngoài, không chen vào đoàn rước.

Nơi này hợp với người làm nghề y, người quan tâm y học cổ truyền và các đoàn về nguồn. Người khó leo dốc có thể chỉ viếng mộ và khu lưu niệm. Nếu bạn tìm một khu lưu niệm danh nhân khác của Hà Tĩnh cũng được xếp hạng quốc gia đặc biệt, có Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du.