Tháp Chăm Phú Diên nằm trong vùng cồn cát ven biển thôn Mỹ Khánh, xã Phú Diên cũ, nay thuộc xã Phú Vinh, thành phố Huế. Tháp chỉ cách mép nước biển khoảng 120 m, nằm thấp hơn mặt cát xung quanh 5 đến 7 m và thấp hơn mực nước biển 3 đến 4 m.

Ngày 18/4/2001, công nhân khai thác titan trên cồn cát bất ngờ đào trúng một khối gạch. Tháng 8 và 9/2001, Huế phối hợp Viện Khảo cổ học khai quật và làm lộ ra một ngôi tháp gạch còn khá đủ các phần móng, chân đế, thân và diềm mái. Các nhà khoa học xác định tháp có niên đại khoảng đầu thế kỷ VIII, thuộc nhóm kiến trúc Champa sớm nhất còn lại ở miền Trung. Ngày 28/12/2001, tháp được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Tháp hình chữ nhật, đáy dài 8,22 m, rộng 7,12 m, càng lên cao càng giật cấp thu nhỏ, thuộc dạng tháp lùn; phần còn lại cao khoảng 3,1 đến 3,26 m. Cửa chính quay về hướng đông, ba mặt kia là cửa giả. Trong lòng tháp tìm thấy một yoni bằng đá và bình gốm, những hiện vật gắn với việc thờ cúng của người Chăm. Trước cửa có một bệ gạch vuông cao 1,4 m, có thể từng đặt tượng thờ; bên phải còn móng một tháp nhỏ hơn.

Để giữ tháp, từ năm 2005 đến 2007 người ta gia cố móng bằng bê tông, làm taluy chống sạt và dựng nhà bao che. Vì vậy thứ bạn thấy khi đến là một nhà khung kính, mái composite, bên trong là ngôi tháp nằm dưới đáy một hố cát. Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế trực tiếp quản lý; theo báo Dân trí năm 2024, có hai người bảo vệ mở cửa cho khách, và nhà kính được hạn chế mở để tránh tác động trực tiếp lên gạch.

Nói thẳng về hạn chế: tháp xa trung tâm Huế, đi lại không thuận tiện, và chưa có dịch vụ nào được công bố tại khu di tích. Cuối năm 2025, mưa bão và nước biển dâng làm tháp ngập sâu, phải bơm hai ngày mới rút. Tháng 8/2026 khu di tích đã khô ráo, nhưng một số chỗ gạch nứt, mủn và phương án chống ngập lâu dài chưa được thống nhất. Giá vé, giờ mở cửa chưa có công bố chính thức; nên hỏi Bảo tàng Lịch sử thành phố Huế trước khi đi, nhất là mùa mưa.

Đây là một công trình tôn giáo của người Chăm xưa. Hãy xem tháp qua vách kính hoặc từ lối đi, không bước vào vùng hố quanh tháp, không chạm hay cạy gạch, không leo lên bệ gạch trước cửa.

Tháp Phú Diên hợp với người quan tâm khảo cổ, kiến trúc Champa và những ai muốn thấy một di tích được bảo tồn theo cách khác thường. Nếu bạn chỉ có một buổi và muốn tìm hiểu dấu ấn Chăm gần trung tâm Huế hơn, điện Hòn Chén ở phường Kim Long, nơi người Chăm từng thờ nữ thần Po Nagar, là lựa chọn dễ đi hơn.