Tháp cổ Chót Mạt, còn gọi là tháp Chóp Mạt, đứng trên một gò đất giữa ruộng lúa, vườn cây của ấp Xóm Tháp, xã Thạnh Bình, vùng Tân Biên cũ. Từ quốc lộ 22B, đường rẽ vào tháp dài hơn 1,5 km. Cùng tháp cổ Bình Thạnh ở xã Phước Chỉ và tháp Vĩnh Hưng ở Cà Mau, đây là một trong ba đền tháp cổ còn lại ở Nam Bộ được gắn với văn hóa Óc Eo.

Tài liệu của Bảo tàng tỉnh Tây Ninh ghi tháp được xây khoảng thế kỷ VIII sau Công nguyên, thuộc văn hóa Óc Eo; Dân trí gọi đó là thời kỳ hậu Óc Eo. Cổng Du lịch Tây Ninh và lãnh đạo xã Thạnh Bình đều lưu ý niên đại chính xác chưa có kết luận cuối cùng. Tháp được giới khảo cổ biết đến từ đầu thế kỷ XX; hồ sơ tu bổ được Thanh Niên dẫn ghi tháp được phát hiện lại từ năm 1886. Ngày 23/7/1993, Bộ Văn hóa, Thông tin xếp hạng tháp là di tích quốc gia theo Quyết định 937/QĐ-BT.

Tháp dựng trên nền đất đắp hình chữ nhật theo trục đông, tây, khuôn viên khoảng 70 m x 65 m. Mặt bằng tháp chỉ khoảng 5 m x 5 m nhưng cao hơn 10 m. Vật liệu chính là gạch nung khổ lớn và đá phiến, xếp khít đến mức gần như không thấy mạch. Giới nghiên cứu, trùng tu được Thanh Niên dẫn nêu giả thiết kỹ thuật "mài chập", mài phẳng gạch rồi dùng nhựa cây ô dước hòa bột gạch làm kết dính; đó là giả thiết, chưa phải kết luận.

Nên đi một vòng quanh chân đế trước, nơi các lớp gạch giật cấp xen dải chạm hạt tròn, hình chữ nhật và cánh sen ngửa. Cửa chính mở về hướng đông, ba mặt còn lại là cửa giả. Khuôn cửa chính bằng đá sa thạch cao khoảng 1,7 m nên phải cúi đầu khi vào; trên vòm cửa có những khám nhỏ chạm khuôn mặt người mắt khép, đội mũ nhọn. Đỉnh tháp đã mất, đang che tạm bằng tấm đan. Phía bắc là dấu tích một đền thứ hai đã sụp, chỉ còn nền móng và mảng tường gạch.

Cần nói thẳng: khu di tích nhỏ và chưa có dịch vụ cho khách. Theo UBND xã Thạnh Bình, khu tháp chưa có mương thoát nước ngoại vi, nền quanh tháp là đất pha cát, tường rào có chỗ nứt do lún. Xã đã khởi công tu bổ khuôn viên và tường rào, nên thời gian tới bạn có thể gặp công trường. Đường vào chưa thuận cho xe khách lớn, địa phương đang đề xuất mở rộng. Giờ mở cửa và phí tham quan chưa có công bố chính thức.

Theo Thanh Niên, lòng tháp từng là nơi thờ Linga và Yoni; nay chỉ có một bàn thờ gỗ cũ với lư hương, người trong xóm và khách vẫn mang hoa, trái cây đến thắp hương. Giữ yên lặng trong lòng tháp, không trèo lên chân đế, không chạm vào mảng chạm khắc và không nhặt gạch vụn ở nền đền đổ.

Chót Mạt hợp với người quan tâm khảo cổ, văn hóa Óc Eo và kỹ thuật xây gạch cổ, nhất là khi đi cùng tháp cổ Bình Thạnh để so sánh hai ngôi tháp. Nếu bạn cần một điểm đã có cổng, lối đi được nâng cấp và người trông coi hướng dẫn, tháp cổ Bình Thạnh ở xã Phước Chỉ sẽ thuận hơn.