Trên quốc lộ 2 hướng lên Hà Giang, qua đất Hàm Yên cũ, đền Thác Cái nằm ở xã Yên Phú, dưới chân núi Đền, mặt trước hướng ra sông Lô. Ngay trước cửa đền, một khu đá thác lớn chắn ngang dòng sông, quanh năm nước réo; ngôi đền thờ Mẫu này mang tên chính ghềnh thác ấy, và lúc mới dựng nó còn nằm ven sông Lô trước khi được dời về chân núi như hôm nay.

Ghềnh Thác Cái đã có tên trong Dư địa chí của Nguyễn Trãi từ thế kỷ XV: Tiên Thiềm Mẫu Tử, tức Cóc Mẹ Cóc Con, ám chỉ những tảng đá mấp mô giữa dòng; những chỗ nước réo quanh đó được gọi là Hý Tượng cảng (Thác Voi Rống) và Tẩu Mã cảng (Thác Ngựa Phi). Tấm văn bia cổ của điện thờ cũ khắc dòng chữ Hán “Đại Than thủy khẩu, cảm ứng Long Mẫu nương nương thần vị”, đại ý ghềnh đá lớn cửa sông cảm ứng các vị Thần Mẫu. Theo tục tế lễ của người dân ven sông, Long Mẫu là vị thần tối thượng, trong lời khấn Nôm gọi là Bà chúa Thượng ngàn hay Chúa Bà, kèm hai vị Nương Thần mà theo truyền thuyết là Ngọc Lân và Phương Dung công chúa, cũng là hai vị được thờ ở đền Hạ, đền Thượng của thành Tuyên. Ngày nay đền được giới thiệu là nơi thờ Thánh Mẫu Thoải, vị Mẫu chủ về nguồn nước, cùng Chúa bà Thác Cái và Đức Thánh Trần; dân gian còn gọi Long Mẫu ở đây là Tổ Mẫu, tương truyền là người sinh Lạc Long Quân.

Đến đền, bạn viếng tòa đền chính dựng theo kiểu chữ Đinh, tường hồi bít đốc, thân đền bằng gỗ lim, mái lợp ngói mũi hài, nền lát đá xanh, cửa gỗ kiểu thượng song hạ bản. Gần đền có cây Sui được báo tỉnh ghi là trên 500 tuổi, cùng ngôi đền soi bóng xuống sông Lô. Đền là di tích kiến trúc nghệ thuật được Ủy ban nhân dân tỉnh Tuyên Quang xếp hạng năm 2008.

Cần biết trước rằng tòa đền chính bạn thấy là công trình mới, xây lại bằng vật liệu truyền thống và hoàn thành cuối tháng 2/2024; trước đó đền đã được dựng lại một lần năm 2004 khi quốc lộ 2 được nâng cấp. Đền nằm ngay ven quốc lộ, vì vậy hãy dừng đỗ xe ở chỗ an toàn, tránh đứng sát mép đường.

Đền Thác Cái là nơi thờ tự đang hoạt động. Lễ đền diễn ra ngày 14 tháng Bảy âm lịch hằng năm; dịp đầu xuân, đền đón khách cùng mùa lễ hội Động Tiên, Chợ quê Hàm Yên và lễ hội chọi trâu Hàm Yên. Ăn mặc kín đáo khi vào điện và hỏi người trông đền trước khi chụp ảnh bên trong.

Đền Thác Cái hợp với người đi tuyến quốc lộ 2 giữa Tuyên Quang và Hà Giang muốn dừng chân ở một ngôi đền gắn với ghềnh thác sông Lô, và dễ ghép với Động Tiên cách khoảng 5 km hay vùng cam sành Hàm Yên. Nếu bạn tìm một quần thể đền cổ có lễ hội rước Mẫu quy mô lớn, các đền Hạ, đền Thượng, đền Ỷ La ở trung tâm tỉnh lỵ sẽ hợp hơn.