Đọc làng gốm Bát Tràng qua đất, lửa và men

Buổi sáng ở Bát Tràng bắt đầu bằng mùi đất ướt. Trước khi những cửa hàng ven đường mở cửa đón khách, trong các ngõ nhỏ phía sau, người thợ đã ngồi vào bàn xoay. Họ không làm gốm để trưng bày. Họ làm gốm vì đó là việc của cả làng, của cha mẹ họ, và có lẽ của con cái họ sau này.

Nhiều người đến Bát Tràng để mua một bộ ấm chén hay ngồi nặn thử một chiếc bình. Điều đó không sai. Nhưng nếu đi chậm hơn một chút, ta có thể đọc được ở ngôi làng này cả một hệ tri thức: chọn đất thế nào, nhào đất bao lâu, men nào hợp với lửa nào, và vì sao một chiếc bát lại có hình dáng như vậy.

Một làng sống bằng đất

Người làng thường kể rằng nghề gốm ở Bát Tràng đã có từ hàng trăm năm. Các tài liệu khảo cứu đưa ra những mốc thời gian khác nhau, nhưng đều thống nhất ở một điểm: vị trí bên sông Hồng giúp làng có nguồn đất và đường thủy để chở hàng đi khắp nơi.

Cái tên của làng cũng gắn với nghề. “Bát” và “Tràng” thường được giải thích là gắn với nghề làm đồ đất nung và nơi tụ họp của thợ, dù cách hiểu này vẫn còn được bàn luận. Localis ghi lại ở đây như một cách giải thích phổ biến, không phải một kết luận.

Điều làm Bát Tràng khác với một khu bán hàng thủ công là sự liền mạch giữa nhà và xưởng. Sân nhà là nơi phơi phôi gốm. Tầng một là xưởng. Bữa cơm trưa diễn ra giữa những kệ hàng chờ nung. Nghề không tách khỏi đời sống, và vì thế, tri thức nghề cũng được truyền theo cách rất tự nhiên, bởi trẻ con lớn lên bên bàn xoay, nhìn và bắt chước trước khi được dạy.

Từ khối đất đến chiếc bát

Quy trình làm gốm truyền thống có thể chia thành vài công đoạn chính. Mỗi xưởng có thể khác nhau ở chi tiết, nhưng trình tự cơ bản thường giống nhau.

Chọn và xử lý đất

Đất là điểm bắt đầu. Người thợ cần một loại đất đủ dẻo để tạo hình, đủ bền để chịu nhiệt. Đất được ngâm, lọc bỏ tạp chất, rồi để “nghỉ” một thời gian trước khi nhào. Nhiều người thợ lớn tuổi nói rằng họ có thể biết đất đã đạt hay chưa chỉ bằng cách bóp một nắm trong tay.

Tạo dáng

Có hai cách tạo dáng phổ biến: vuốt tay trên bàn xoay và đổ khuôn. Vuốt tay cho ra những sản phẩm mang dấu tay người thợ, mỗi chiếc mỗi khác. Đổ khuôn giúp làm số lượng lớn với hình dáng đồng nhất. Phần lớn xưởng hiện nay kết hợp cả hai, tùy loại hàng.

Khi quan sát một người thợ vuốt tay, điều dễ thấy nhất là nhịp. Chân đạp hoặc máy quay giữ tốc độ, hai bàn tay kéo đất lên thành vách, ngón cái ấn nhẹ để mở lòng bình. Một chuyển động thừa có thể làm lệch cả chiếc bình.

Phơi, sửa và trang trí

Phôi gốm sau khi tạo dáng được phơi cho se lại, rồi sửa lại chân đế, mép miệng. Đây cũng là lúc người vẽ làm việc: vẽ trực tiếp bằng bút lông lên phôi, hoặc khắc, đắp nổi tùy kiểu trang trí. Họa tiết thường lấy cảm hứng từ hoa lá, phong cảnh, các tích truyện quen thuộc.

Tráng men và nung

Men quyết định “gương mặt” của sản phẩm. Mỗi xưởng có công thức men riêng, nhiều khi là bí quyết của gia đình. Sau khi tráng men, sản phẩm được xếp vào lò và nung ở nhiệt độ cao trong nhiều giờ.

Trước đây, làng dùng lò củi và sau đó là lò than. Ngày nay, nhiều xưởng chuyển sang lò ga vì sạch hơn và dễ kiểm soát nhiệt hơn. Sự thay đổi này giúp giảm khói bụi cho làng, nhưng cũng làm thay đổi một phần tri thức canh lửa mà người thợ già từng tích lũy.

Đọc men gốm như đọc một bản đồ

Với người mới, gốm Bát Tràng có thể trông khá giống nhau. Nhưng khi đã quen mắt, ta sẽ bắt đầu nhận ra các dòng men khác nhau, mỗi loại mang một cảm giác riêng.

• Men lam: họa tiết vẽ màu xanh trên nền trắng, có lẽ là dòng quen thuộc nhất với khách.
• Men rạn: bề mặt có những vết rạn nhỏ như mạng nhện, tạo cảm giác cổ kính.
• Men nâu và men màu đất: gần với sắc độ tự nhiên của đất nung, thường thấy ở đồ gia dụng.
• Men màu hiện đại: các xưởng trẻ thử nghiệm nhiều màu mới để phục vụ thị hiếu hiện nay.

Điều thú vị là các dòng men không chỉ là chuyện thẩm mỹ. Chúng phản ánh cả lịch sử giao thương, thị hiếu của từng thời kỳ và cách làng thích nghi với nhu cầu mới. Một chiếc bát men lam cũ và một chiếc cốc men màu pastel làm năm ngoái có thể cùng ra từ một xưởng, cách nhau vài chục năm.

Những thay đổi của một làng nghề

Như nhiều làng nghề khác, Bát Tràng đang đứng trước những thay đổi lớn. Đô thị hóa kéo đường lớn đến tận cổng làng. Du lịch mang lại nguồn thu mới nhưng cũng làm thay đổi nhịp sống. Lớp trẻ có nhiều lựa chọn nghề nghiệp hơn cha mẹ mình.

Một số gia đình chọn chuyên sản xuất hàng số lượng lớn để cạnh tranh về giá. Một số khác quay lại với gốm thủ công, làm ít nhưng kỹ, và tìm khách hàng qua mạng. Cũng có những người trẻ đi học mỹ thuật rồi trở về làng, mang theo những ý tưởng thiết kế mới đặt trên nền kỹ thuật cũ.

Không có con đường nào là duy nhất đúng. Nhưng câu hỏi chung mà nhiều người trong làng đặt ra là: làm sao để giữ được phần tri thức nằm trong đôi tay, vốn không thể in ra hay đóng gói, khi nhịp sống ngày càng nhanh hơn?

Ghé Bát Tràng một cách tôn trọng

Nếu bạn muốn hiểu Bát Tràng hơn là chỉ mua sắm, có vài điều nhỏ có thể giúp chuyến đi sâu hơn:

1. Đi vào ngày thường và buổi sáng. Đó là lúc xưởng làm việc thật, không phải lúc “trình diễn” cho khách.
2. Hỏi trước khi vào xưởng. Nhiều xưởng là nhà ở. Một lời chào và một câu hỏi xin phép thường được đáp lại rất cởi mở.
3. Hỏi về công đoạn, không chỉ về giá. Người thợ thường vui khi được hỏi về nghề của mình.
4. Mua từ người làm ra sản phẩm khi có thể. Điều đó giúp tri thức nghề có lý do để tiếp tục tồn tại.

Rời làng vào buổi chiều, khi khói lò đã thưa, bạn có thể mang theo một chiếc bát. Nhưng thứ đáng mang theo hơn có lẽ là cách nhìn khác về một vật dụng quen thuộc: phía sau mỗi chiếc bát là đất, là lửa, là đôi tay, và là cả một ngôi làng.