Chân dung người giữ lửa của một lò gốm Bát Tràng

Người ta thường nhớ tên nghệ nhân vẽ, nghệ nhân tạo dáng. Ít ai hỏi tên người canh lò. Vậy mà một mẻ gốm thành hay hỏng, phần lớn nằm ở những giờ cuối cùng, khi sản phẩm đã ở trong lò và chỉ còn lửa với người.

Đọc lửa

Trước khi có đồng hồ đo nhiệt, người canh lò “đọc” lửa bằng màu. Lửa đỏ sẫm, đỏ cam, rồi vàng sáng, trong đó mỗi sắc độ là một ngưỡng nhiệt. Họ nhìn qua lỗ nhỏ trên thân lò, nghe tiếng lửa, ngửi mùi khói để biết khi nào cần thêm củi, khi nào cần hãm.

Ngày nay, lò ga và đồng hồ nhiệt đã thay phần lớn công việc ấy. Nhưng những người thợ lâu năm vẫn giữ thói quen ngó qua lỗ lò, như một cách kiểm tra lại điều mà máy móc nói với họ.

Tri thức không có trong sách

Hỏi người canh lò về nghề, câu trả lời thường rất cụ thể: hôm trời nồm thì lửa lên chậm hơn, mẻ có nhiều men rạn thì phải hạ nhiệt từ từ, xếp lò dày quá thì hàng ở giữa không chín đều. Đó là thứ tri thức được tích lũy từ hàng trăm mẻ nung, có cả những mẻ hỏng.

Khi nghề đổi nhịp

Lò ga giúp làng sạch hơn, người thợ đỡ vất vả hơn. Nhưng nó cũng khiến công việc canh lửa trở thành một kỹ năng ít người cần học. Người thợ trong câu chuyện này nói ông không tiếc lò cũ, mà chỉ mong có người ghi lại những gì ông biết, trước khi chúng biến mất cùng thói quen.

Đó cũng là lý do Localis bắt đầu chuyên đề này: để những người giữ lửa có tên, và tri thức của họ có chỗ được lưu lại.