Hoành Sơn Quan là cửa ải bằng đá và gạch đứng trên đỉnh Đèo Ngang, nơi dãy Hoành Sơn chạy ngang ra biển, làm ranh giới tự nhiên giữa Hà Tĩnh và Quảng Trị (phần đất Quảng Bình cũ). Di tích thuộc phường Hoành Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, ở độ cao khoảng 250 m so với mặt biển. Người địa phương quen gọi nơi này là "cổng trời".

Tháng 3 năm Quý Tỵ (1833), vua Minh Mạng cho dựng cửa ải. Đại Nam thực lục chép: tường xây bằng đá núi, trước mở một cửa, hai bên có tường ngăn chạy theo thế núi, bên trong có trại lính ba gian; 300 lính Quảng Bình và Hà Tĩnh làm trong một tháng thì xong, sau đó một suất đội và 20 lính thay phiên canh giữ. Chính nhà vua nói rõ cửa ải này lập ra "chỉ để xét hỏi quân gian", tức một trạm kiểm soát người qua đèo trên đường thiên lý Bắc Nam, không phải thành lũy lớn.

Từ đường đèo, bạn leo một đoạn bậc thang lên cổng. Phần bậc sát đường được xã Kỳ Nam cũ làm lại tháng 8/2022 cho dễ đi, các bậc đá phía trên giữ nguyên. Cổng còn ba chữ Hán "Hoành Sơn quan" đắp nổi phía trên vòm cửa; hai phía cổng là bậc đá xuống hai sườn núi. Đứng ở cổng, một bên bạn thấy biển, một bên là núi, phía dưới là làng xóm dưới chân đèo. Báo Hà Tĩnh từng giới thiệu cảnh mặt trời mọc nhìn từ đây.

Nói thẳng: so với Hải Vân Quan, Hoành Sơn Quan chưa được trùng tu lớn. Hà Tĩnh và Quảng Bình cũ đều xếp hạng nơi này là di tích cấp tỉnh, và việc hai tỉnh chưa thống nhất cách quản lý từng làm chậm việc tu bổ. Tháng 5/2026, một hội thảo tại Hà Tĩnh thống nhất lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Vì vậy bạn sẽ gặp một cổng đá rêu phong giữa cây rừng, không có nhà đón tiếp hay thuyết minh. Giá vé và giờ mở cửa chưa có công bố chính thức.

Bậc đá cũ nhỏ, quanh co, trơn khi có rêu và mưa; đi giày bám tốt. Con đường thiên lý cũ lên cổng nay cây đã mọc kín, không nên tự tìm lối đó. Đỉnh đèo còn có trạm ra đa quân sự đang hoạt động, bạn không vào khu vực quân sự.

Nơi này hợp với người thích lịch sử triều Nguyễn, thơ về Đèo Ngang và người đi xuyên Việt muốn dừng chân nửa giờ. Người đi lại khó khăn nên cân nhắc vì phải leo bậc. Nếu bạn muốn xem một cửa ải cùng thời đã được tu bổ hoàn chỉnh, Hải Vân Quan trên đèo Hải Vân là lựa chọn khác.