Cổ Đạm là một làng quê dưới chân phía đông núi Hồng Lĩnh, nay thuộc xã Cổ Đạm, tỉnh Hà Tĩnh. Người Nghi Xuân xưa nay coi đây là đất tổ ca trù của xứ Nghệ, lối hát có đào nương gõ phách, kép đàn đáy và quan viên cầm chầu.

Theo báo tỉnh, ca trù thịnh ở vùng này từ thế kỷ XVII; đến cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, Cổ Đạm đã có giáo phường và thành trung tâm ca trù của 4 phủ, 12 huyện Nghệ An, Hà Tĩnh. Nguyễn Công Trứ, người cùng vùng Nghi Xuân, vừa là khách nghe vừa viết nhiều bài hát nói cho giáo phường. Những đào nương thế hệ cuối của giáo phường từng được vời vào Huế hát cho triều Nguyễn. Chuyện chàng Đinh Lễ ôm đàn đáy đi dạy hát, cưới nàng Bạch Hoa rồi được dân Cổ Đạm thờ làm tổ nghề ở đền Xứ là lời tương truyền của làng.

Ca trù Cổ Đạm có nét riêng: hát nhanh, đanh, ít luyến láy hơn ca trù ngoài Bắc, và nổi tiếng với lối hát cửa quyền, tức hát trong không gian cung đình.

Thời Pháp thuộc, tiếng hát thưa dần. Việc khôi phục bắt đầu từ giữa thập niên 1990, khi lớp người trẻ trong làng đến nhà các nghệ nhân cao tuổi học lại từng điệu. Năm 2009, ca trù được UNESCO ghi vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Những nghệ nhân lớp trước nay đã mất; Câu lạc bộ Ca trù Cổ Đạm là nơi người làng, phần lớn là nông dân, tiếp tục hát và dạy cho con cháu.

Nói thẳng để bạn khỏi đi công không: Cổ Đạm chưa có sân khấu hay lịch diễn cố định cho khách. Đền Xứ ở thôn Phú Vinh, nơi thờ tổ nghề và dự định làm chỗ sinh hoạt của câu lạc bộ, được khởi công khôi phục từ năm 2018 nhưng dừng giữa chừng, đến năm 2026 mới có tường rào và móng. Câu lạc bộ phải mượn trụ sở xã để tập hằng tuần. Muốn nghe hát tại làng, bạn cần liên hệ trước với Ủy ban nhân dân xã Cổ Đạm.

Nơi này hợp với người yêu nhạc cổ truyền, người nghiên cứu, người đã đọc thơ hát nói của Nguyễn Công Trứ. Nếu bạn chỉ có ít thời gian và muốn chắc được nghe, Khu di tích Nguyễn Công Trứ là nơi các ca nương Cổ Đạm và Câu lạc bộ Ca trù Nguyễn Công Trứ vẫn diễn phục vụ khách.