Thành cổ Hà Tĩnh nằm ngay giữa phường Thành Sen, quanh khu trụ sở Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân tỉnh và quảng trường trung tâm. Cần nói trước để bạn khỏi hụt hẫng: tường thành và bốn cổng thành đã mất. Thứ còn lại là ba cạnh hào nước đã được xây kè, vài dấu tích ở vị trí các cửa thành cũ và một hồ bán nguyệt trồng sen.

Tỉnh Hà Tĩnh lập năm 1831, đặt tỉnh lỵ ở đất Trung Tiết. Theo VnExpress và Tiền Phong, thành được xây năm 1833 dưới triều Minh Mệnh. Năm 1853 thành bị bỏ khi Hà Tĩnh nhập vào Nghệ An; năm 1875 tỉnh được tái lập, tỉnh lỵ dời về thành cũ. Lần xây kiên cố bằng gạch và đá ong diễn ra dưới triều Tự Đức, VnExpress ghi năm 1881, còn Báo Hà Tĩnh dẫn sách sử địa phương ghi năm Nhâm Ngọ (1882).

Thành xây theo kiểu Vauban của châu Âu: tường cao 3,2 m, hào rộng 20 m, sâu 1,6 m, tổng diện tích cả thành và hào khoảng 160.000 m². Bốn cửa Tiền, Hậu, Tả, Hữu đều có cầu gạch bắc qua hào. Trong thành từng có nhiều hồ nước trồng sen, một trong những cách giải thích cho tên gọi Thành Sen.

Bạn có thể đi bộ hoặc đạp xe một vòng theo các dấu tích. Bắt đầu ở quảng trường, nơi từng là cửa Tiền. Sang đường Nguyễn Hữu Thái, cây cầu nhỏ qua hào ở vị trí cửa Hậu có ba cống vòm xây theo dáng cửa thành xưa; ngõ 2 gần đó có bia chứng tích Nhà lao Hà Tĩnh. Trên đường Nguyễn Tất Thành là vị trí cửa Hữu và Khu lưu niệm Bác Hồ về thăm Hà Tĩnh, trong khuôn viên còn hồ bán nguyệt rộng hơn 100 m² của thành cũ. Ở phía cửa Tả, khi thủy triều rút, một khối bê tông từng thuộc cổng vòm lộ ra giữa hào.

Hào nối với sông Cụt nên nước lên xuống theo triều. Theo một cán bộ lão thành được Báo Hà Tĩnh dẫn, năm 1947 một phần hào bị lấp và thành bị phá trong tiêu thổ kháng chiến; dấu tích mất dần từ đó. Năm 2021 tỉnh có chủ trương khôi phục Hào Thành thành tuyến du lịch, phục dựng cổng thành và đề nghị công nhận di tích. Đến nay các nguồn chính thống chưa ghi thành đã được xếp hạng di tích hay đã có cổng thành phục dựng.

Chưa có công bố chính thức về vé, giờ tham quan hay nhà trưng bày riêng về thành. Trụ sở các cơ quan tỉnh nằm trên nền thành là nơi làm việc, không phải điểm tham quan. Bia Nhà lao và Khu lưu niệm Bác Hồ là nơi tưởng niệm, bạn nên ăn mặc gọn gàng và giữ trật tự.

Thành cổ Hà Tĩnh hợp với người thích đọc lịch sử đô thị qua dấu vết còn sót giữa phố, sẵn sàng tự hình dung phần đã mất. Nếu bạn muốn một công trình cổ còn đứng để xem kiến trúc, đền Võ Miếu ở cùng khu phố cũ, xếp hạng di tích quốc gia năm 1996, sẽ hợp hơn.