Văn Miếu Hà Tĩnh nằm ở tổ dân phố Vĩnh Hòa, phường Thành Sen, trên đất phường Thạch Linh cũ của thành phố Hà Tĩnh trước đây. Phóng viên Báo Văn hóa đến đây năm 2024 kể rằng trên quốc lộ 1 có biển chỉ đường, rẽ vào theo đường nhựa chừng một trăm mét là thấy cổng.

Văn miếu của tỉnh được dựng năm Minh Mệnh thứ 14, tức năm 1833, ở làng Hoàn, xã Đông Lỗ, quay mặt về hướng đông. Ngày trước mỗi năm có lễ tế xuân vào tháng 2 và tế thu vào rằm tháng 8 âm lịch do quan đầu tỉnh chủ trì; đây cũng là nơi sát hạch học trò toàn tỉnh để chọn người đi thi Hương. Qua chiến tranh, công trình bị tàn phá, chỉ còn dấu tích.

Cần nói rõ để bạn khỏi kỳ vọng sai: thứ bạn thấy hôm nay là công trình phục dựng. Nền cũ được xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa cấp tỉnh năm 2011; dự án phục hồi được tỉnh phê duyệt năm 2010, khởi công cuối năm 2014 trên khu đất 1,67 ha và theo tấm bia đặt tại chỗ thì hoàn thành năm 2023. Tiền xây có phần ngân sách, phần còn lại do doanh nghiệp và người Hà Tĩnh xa quê góp.

Các hạng mục gồm cổng tứ trụ, hồ bán nguyệt, Văn Miếu môn, lầu chuông, lầu trống, hai nhà bia, Tả vu, Hữu vu và nhà Đại bái. Trong Đại bái thờ Khổng Tử bằng long ngai, bài vị và năm pho tượng đồng: nhà giáo Chu Văn An cùng bốn danh nhân Hà Tĩnh là Nguyễn Huy Oánh, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp và Nguyễn Du. Phần nên đọc kỹ là các nhà bia ghi tên người Hà Tĩnh đỗ đại khoa, từ các trạng nguyên, thái học sinh thời Trần đến tiến sĩ, phó bảng các khoa sau. Cổng tỉnh cho biết Hà Tĩnh có 148 tiến sĩ trong lịch sử khoa cử.

Lễ hội Văn Miếu được khôi phục từ năm 2022, mở vào tháng 2 âm lịch, ngày cụ thể mỗi năm một khác: có tế tiên hiền, dâng bút, giấy, mực, nghiên để xin chữ, hội thư pháp, cờ thẻ, trưng bày sách. Ngoài dịp hội, người ta hay gặp ở đây học sinh và phụ huynh đến dâng hương trước kỳ thi, cùng người mặc áo dài chụp ảnh đầu năm.

Giờ mở cửa và việc thu phí chưa có công bố chính thức. Đây là nơi thờ tự: ăn mặc chỉnh tề, giữ trật tự ở Đại bái, không ngồi, tựa lên bia đá. Văn miếu hợp với gia đình có con đi học, giáo viên, người đọc Hán Nôm. Nếu bạn muốn xem một văn miếu còn kiến trúc và bia tiến sĩ gốc, đó là Văn Miếu - Quốc Tử Giám ở Hà Nội.